-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

جستجوی این وبلاگ

۱۳۹۲ بهمن ۲۷, یکشنبه

هرات؛ زالِ نیکو حالِ فرهنگ و مدارا

نقد حال وماضی هرات: همچو نی من گفتنی ها گفتمی


تاریخچه صحنه هرات یا (هرات ننداری):

امروز با دریافت عکس زیرین اطلاع حاصل نمودم که خوشبختانه ارائه نمایشات زنده به همکاری هنرمندان تئاتر و ریاست اطلاعات فرهنگ هرات پس از سالیانی آغاز شد.مطالعه گزارش این خبر مرا واداشت تا مطالبی پیرامون سابقه تئاتر مذکور بنگارم.

در هرات باستان قبل از آغاز تئاتر - نمایشنامه های عروسکی به نام لوپوتک بازی بدون سالن توسط شخصی به نام حاجی محمد سنتوری در محل بازارچه قندهاری های هرات در خانه شخصی او به همکاری شاگردانش با نواختن سنتور اجرا می شد که علاقه مندان زیادی از تمام نواحی شهر به تماشا می نشستند. ستیز نمایش عبارت از میز کلان و یک الماری(کمد) بود که لوپوتک هاتوسط تار های سیمی از زیر میز رهبری میشد که تماشاچیان فکر می کردند که خود حرکت می نماید - نمایشنامه های مختلفی چون گرگ وشغال - رئیس و مارمور کاتب - نمایشات رسم گذشت عسکری و غیره انجام می شد. گاهی هم این میز در محافل و مجالس غرض اجرای نمایشات انتقال می شد.

در سال 1327 صحنه در دیپوی تعاونی در محل چهار باغ هرات افتتاح شد - به منظور فعالیت بهتر این صحنه یک تعداد از شاگردان ترانه خوان مکتب جبلی چون غلام محمد فرحت هروی - مرحوم محمد علیشاه الفت هروی - مرحوم محمد مهدی نصرت - عبدالقادر - غلام حیدر - و محمد علی توسط هیئت منتخب ولایت غرض مشق و تمرین و آموزش بهتر در امور تئاتر به صحنه چهار باغ منتقل شدند واین دسته زیر نظر مرحوم عبدالواحد بهره - مرحوم عبدالرحیم سرخوش - استاد علی محمد زاده و استادان دیگر آموزش دیدند چون هنرمند تئاتر بائیست رسام - خطاط - میناتور و دیزاین کار و نجار می بود گروه منتخب در مکتب صنایع هرات ( مکتب هندوان فعلی) در ولسوالی انجیل معرفی شدند. استادانی که درین مکتب تدریس می نمودند عبارت بودند از:

1 - رسامی : محترم مرحوم خیر محمد خان رسام.
2 - مجسمه سازی :مرحوم استاد عبدالغفور برشنا.
3 - میناتور: مرحوم استاد محمد سعید مشعل.
4 - کاشی کاری و نجاری : استاد عبدالغفور خان .
5 - دیزاین کاری : استاد عبدالرووف فکری سلجوقی.
ودر آموزش موسیقی و ترانه خوانی امیر جان خوشنواز وبرادرش چاچه غلام همکاری داشتند.

با ورود اولین گروه هیئت هنری تئاتر از کابل در سال 1327 به رهبری مرحوم استاد عبدالقیوم بیسید و اعضای هنری فرهنگی افغان ننداری - اجرای نمایشاتی در تیمچه شهر کهنه آغاز شد که اعضای گروه هنری را محترم استاد سید مقدس نگاه - استاد رفیق صادق _ آقای انصاری - آقای عزیزاله هدف و آقای محمد اکبر روشن تشکیل می دادند. پس از آن نمایشها همه شب در چهارباغ اجرا می شد . در سال 1331 اعضای گروه هنری تئاتر در چهار باغ عبارت بودند از مرحوم عبدالواحد بهره - - مرحوم عبدالرحیم سرخوش - مرحوم علی محمدزاده - استاد درمحمد - حبیب اله جان - مرحوم الفت هروی - علی احمد جان حیدری - عبدالقدیر جان سردار - غلام حیدر خان سرور - مرحوم غلام محمد خان خالو خزانی - مرحوم غلام سرور خان اخگر ودر بخش آواز خوانان مرحوم خالوی شوقی - عبدالرحمن شوقی - سایر هروی و محمد خان شوقی همکاری داشتند.

نقش زن در نمایشات را مردان با پوشیدن لباس زنانه - گریم و میکیاز اجرا می نمودند که از جمله بازیکنان نقش زن میتوان از مرحوم عبدالباقی اخوت - آقای نیک سیر - محمد ظاهر جان نظیر - عبدالرحیم صمیم - عنایت اله بشیر و در نقش مادر از آقایان محمد انور اکبر زاده - غلام سرور اخگر - غلام محمد خالو خزانی - مرحوم غلام نبی جان صالحی - محمد خان شوقی - غلام محی الدین و نوراحمد جاهد یادآوری نمود که پس ازنهضت نسوان ثریا مزگان فارغ التحصیل لیسه ملکه جلالی اولین زنی بود که در نمایشات تمثیلی نقش گرفت.

عوائید نمایشات صحنه طی سالهای 1327 و بعد ازان به حساب بانک ملی منتقل می شد سرانجام کار صحنه در اثر کمبود مالی و نبودن تخصیص متوقف شد و کارکنان ناگزیر به کار های دیگری غرض امرار معیشت خود محول شدند- تا اینکه ریاست شاروالی (شهرداری) هرات این هنرمندان را بطور مجدد جمع آوری نمود وبا ساختن استیز بهاری در صحن شاروالی مدیریت هرات ننداری را افتتاح نمود و پس از چند ماه این هنرمندان تحت نظارت مدیریت مطبوعات وقت به فعالیت آغاز کردند. شاروالی ساختمانی را در مقابل حوض پارک سینما قرار داشت غرض اجرای نمایشات این صحنه نه تنها نمایشات رادر شهر به اجرا می گذاشت بلکه طبق هدایت و امریه ولایت هنرمندان طبق پلان مرتبه به ولسوالی های پشتون زرغون - اوبه - کرخ- کشک - گلران - غوریان - شندند - حکمرانی کلان بادغیس - شهر میمنه ودر ایام میله گل سرخ به مزار شریف هم اعزام می شدند که در کنار آنها آوازخوان های مرد چون دستگیر سرود - محمد قاسم مسرور - ناوک هروی و از خیل زنان ثریا مزگان - عزیزه افغان - نفیسه - لیلا - نفس گل - ثریاممتاز - مهتاب درخشان - ستاره و مرضیه همکاری داشتند.

در سال 1351 صحنه یا (تماشاخانه) دیگری تحت نام بهزاد ننداری به ابتکار محترم بشیراحمد (فرزاد) و محترم سرخوش به سرمایه محمد یوسف جان (حیدری) در محل پارک سینما جنب هوتل بینظیر افتتاح شد وزمانی هم تحت نام شام هرات فعالیت می نمود که هردو صحنه باهم در قسمت اجرای نمایشنامه ها با هم رقابت می نمودند که به رشد موسیقی و تئاتر در هرات نهایت موثر بوده است. و هم هنر تئاتر راهش را در مکاتب و لیسه های شهر هم باز نموده بود که آنها توانستند درامه های را در همین صحنه ننداری و در سطح مکاتب شان همواره ارائه بدارند.

با تاسف پس از کودتای ثور صحنه ها مسدود شد هنرمندان همه پراکنده شدند . مرحوم استاد غلام محمد فرحت به جمهوری اسلامی ایران هجرت نمود ودر تنظیم جمعیت اسلامی اولین کسی بود که با جمعی دیگر از هنر آقرینان هرات در تهیه درامه ها و فیلمنامه ها پرداخت که می توان از فیلم غارت خون - نیرنگ روس - و ده ها نمایشنامه دیگر که در مجموعه موسیقی و تئاتر درهرات به تفصیل یاد نموده ام یاد آور شد. در عرصه هنر تئاتر در دیار هجرت کسان دیگری چون محمد حسین ابراهیمی علی جوادی هم فعالیت های بسزائی نموده اند که شرح کامل آن درین صفحه گنجایش ندارد. گرچه این نگارش طولانی شد جای آن دارد تا حد امکان از هنر آفرینان تئاتر حرفوی و شوقی درردیف ها حسب ذیل یاد آور شد:

درردیف الف و آ : آقا محمد شهیم استاد فعلی فاکولته تعلیم وتربیه هرات -امین اله احمدی - آصف کریمی - ابراهیم منتظر - ابراهیم امیری - احمد مهدی - احمد شاه - امان اله عزیزی - - احمد رسولی - امین اله کارگر - احمد شاه یوسیفی - احمد شاه روان مدیر عمومی تخنیک رادیو تلویزیون هرات.

درردیف ب : بشیر احمد فرزاد - داکتر بشیر احمد( شور) بصیراحمد نوری- بی بی سید - بهروز حیدری - بهزاد عسکر زاده - بهاره لشکری - بصیراحمد نیکزاد .

ردیف ث : ثریا مزگان - ثریا ممتاز.

ردیف ج : جلال الدین - جواد نوائی - جلال - جمشید رضائی.

ردیف ح: حبیب عطائی - حبیب آریا - حکیم اطرافی - حسین شکیب - حسین صبور - حسن صفاری - حبیب اله - حسین کاوه - حمید سائیل - حکیم صانعی - حسین ابراهیمی حاجی قربان - حاجی محمد اسماعیل سیاه - حیداله رسولی.
ردیف خ : خلیلی عظیممی - خواجه محبوب - خدا بخش - خلیل جعفری - خدا بخش حمیدی - 
ردیف ر: رمضان حسن زاده - رفعت - رمضان مشهور به کل - رحیم امیری - رحیم امینی زاده - رمضان قربانی - رجب مقلد - راز محمد باغبان - رضا حسن زاده - رحمت اله بشیر.
ردیف ز : زبیر (پاداش )ممثل فیلمساز نمایشنامه نویس - زمری جان - زمان - زحل جوادی.
ردیف س : سید محمد رضائی - سید تراب حسینی - سید کریم محمدی - سبحان نجف زاده - سایر هراتی - ستاره هروی - سید محمد رفیق (منصوری)
ردیف ش : شیراحمد (یوسفی) شمیم جوادی - شیرین سخن هراتی - شیر آغا سروری - شبنم غلامی .
ردیف ع عبدالرحیم سرخوش - عبدالواحد بهره - عارف بزمان - عزیزاله لیوال - عسکرزاده - علی آقا تریاک - عنایت اله بشیر - عبدالباقی اخوت - عبدالکریم تمنا - عزیز اله سها - عبدالعظیم نصیر _معلم) عبدالرحیم صمیم - علی احمد حیدری - عبدالقدیر سردار - علی احمد حیدری - علی اصغر - علی احمد - علی اصغر صادقی - علی براتی - عبدالحسین حسینی - علی اکبر مهاجر - عبدالملک قاضی زاده - عبدالغفور رسولی - عبدالملک - عبدالودود عبدالملک احمدی - عبداله جوانبخت - عبدالملک نوری - عبدل اله (رستاخیز) عبدالغفار حسینی مرید - عبدالکریم کریمی - عبدالعزیز (یوسفی ) عبدالودود - عبدالحکیم تمنا - عصمت اله حسن زاده - عبدالقیوم صداقت - عبدالقادر قادری - عبدالستار صلاحی - عبدالبصیر رحمانی - عبد الظاهر - عبدالسلام کارگر.
ردیف ؛ : غلام محمد فرحت هروی - غلام حیدر فیروز - غلام نبی زنده دل فوشنجی - غلام محی الدین - غلام نبی جان صالحی - غلام سرور اخگر - غلام محمد خالو خزانی - غلام سرور روح نواز - غلام سخی هروی - غلام سخی افسری - غلام دستگیر معلم - غلام رسول پایند ه - غلام محی الدین پاینده - غلام سخی پاینده - غلام صدیق شایق - غلام فاروق سرخوش - غلام حیدر اسیر هروی - غلام صدیق جامی - غلام صدیق بلبل - غلام دستگیر سرود - غلامی - غلام حیدر سروری - غفار یعقوبی - غفار حسینی مرید - غلام یحیی نافع - غلام فاروق قیومی - غلام نبی عزیز یار.
درردیف ف : فرید نورزاده - فتح اله پرند - فردین حبیبی - فرهاد اکبری - فیصل سرخوش. فردون فکوری - فخرالدین - فضل اله زرکوب .
درردیف ق : قدرت اله رمضانی 
درردیف م: محمد علیشاه الفت هروی - محمد نعیم جلیلی - محمد قاسم گذری - محمد ظاهر نظیر - محمود سلطانی - محمد حسین ابراهیمی - محمد عمر خان معلم سپورت - محمود نالان - محمد انور اکبر زاده - محبوب انتظاری - مسعورد نوروزی - محمد حسین حسینی - میهن دوست - محمد زمان وحدت - محمد هاشم (خرم) محمد ناصر برومند - محمد شریف (عظیم) محمد ظاهر عسکرزاده - محمد رحیم - محمد یونس احمدیار - محمد مهدی نصرت - داکتر محمد حسین کاتبی - حسین کارگر - مهدی یزدانی - محمد اعظم عطائی - مزگان حسین زاده - محمد حنیف عطائی - محمد فهیم (هاشمی) محمد انور غوریانی - محمد رحیم سرخوش - محمد رحیم آزاد - منیزه تمنا.مینا امانی.
درردیف ن : ناصر امیری - ناصر ارباب زاده نعمت اله حسین زاده مشهور به قندک - نعمت اله زرکوب - نجیب اله اکبری - نعمت اله اکبری - نوراحمد احمدی - نوراحمد جاهد - نوراله وکیل زاده - نوراله اکبرزاده - ناصر فرخار - نصراله عباس زاده - ناصر ناهض - نثاراحمد - نظام الدین - نجیب اله اکبری - نعمت اله اکبری - نوراحمد احمدی - نوراحمد جاهد - نوراله وکیل زاده - نصراله عباس زاده - .
درردیف ه : هاشم جان هادی احمدی - همایون وحدت - هاشم خندان.
و سایرین چون در محمد - پزمان حمیدی - گل احمد حق بر - ذکریا پرتو کبیر احمد - .حیداله کریم - محمدیار. 

با تاسف وزارت اطلاعات فرهنگ هیچگونه توجهی در قسمت رشد تئاتر هرات ننموده و علاوه برآن یک تعدا بست هارا به نسبت عدم بودجه تنقیص نموده است که همین تنقیص موجب شد تا آقای علیشاه بهره رئیس اسبق اطلاعات فرهنگ استعفا نمود.د

و هم با ذکر مراتب فوق اگر دوستان اسامی دیگری را از همچو هنر آفرینان تئاتر به یاد داشته باشند که درین صفحه نگاشته نشده باشد باارائه کامنت معلومات ارائه فرموده ممنون سازند تا در کتاب بعدی یادآوری شود.

منبع : صفحات 194 - 198 موسیقی و تئاتر در هرات :نصرالدین سلجوقی انتشارات توس و مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ها سال 2004