-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

جستجوی این وبلاگ

۱۳۹۹ اردیبهشت ۴, پنجشنبه

شاه امان الله چرا در سویس بازداشت شده بود؟


اسراراعلیحضرت/ منشور امان الله درنقشه هیتلر و موسولینی- رزاق مأمون

براساس مستندات مکتوب 


از نظر مقامات اروپایی، رابطه میان امان الله و اتاترک چرخۀ دگردیسی ها در افغانستان را شتاب خواهد داد. اما شخص شاه به سخاوت بی دریغ رضا شاه در ایران نیز امید بسته بود.

یک روزنامه اطلاع داد: شاه پیشین امیدوار است که در آینده نزدیک تاج و تخت کابل را دو باره تصاحب کند. گفته می شود علت سفر اخیر وی به ترکیه همین مسأله بوده است. امان الله اکنون به اشتباهات خود پی برده است که چه گونه تاج و تختش را از دست داده است.  او اکنون در تلاش جبران اشتباهات خویش است. آوازه است که نادر شاه پادشاه فعلی به شدت بیمار است و امان الله اوضاع افغانستان را از نزدیک زیر نظر دارد. 

بعد از مرگ نادر شاه امکان دارد برای بازگشت وی به سلطنت کابل زمینه ای مهیا شود. به نظر امان الله، این کار زمانی برآورده می شود که کمال اتاترک و پادشاه ایران به طور غیر مستقیم او را در بازگشت به تخت کابل یاری رسانند. به عقیدۀ امان الله، رضا شاه پهلوی و مصطفی هر دو شخصیت های اصلاح طلب اند و بین وی و آن ها در آسیا روابطی منظم ایجاد خواهد شد. امان الله فکر می کند که بهتر است در انتظار حوادث باشد و علت اصلی سفر اخیر وی به ترکیه آن بود که به طرفداران خود در داخل افغانستان نشان دهد که وی رویداد ها را پیوسته دنبال می کند. او همچنان مایل است از سفر خود به ترکیه بهره برداری مالی کند. او وقتی افغانستان را ترک گفت، بیست دالر در  جیب خود داشت * و عملاً از کمک های مادرش چرخه زنده گی را می گرداند که ملکیت ها و جایداد های خود را دو باره به دست آورده است. تا زمانی که کمک های سیاسی رضا پهلوی و کمال به او می رسد در تلاش انباشت امکانات مالی است تا رسیدن وی به سلطنت را تضمین کند.

The Brooklyn Daily Eagle, Tue, Nov 25, 1930

* این نکته را شخص شاه درگفت و گو با خبرنگاران اروپایی یاد آور شده بود. اگر مراد از پول نقد، ارز های خارجی را فرض بگیریم، درگفتار شاه می توان تردید کرد و آن را بخشی از دپلوماسی شاهانه تلقی کرد. این تصور یا ادعا که هنگام خروج اضطراری شاه از افغانستان، اسکناس های «افغانی» در آن زمان در اختیار موکب شاهی قرار نداشت، محتمل است. نقدینه های «افغانی» همه درجنگ جریان چهار ماه و نُه روز اقامت و لشکرکشی ها برای گرفتن مجدد تخت وتاج کابل مطلق ته کشیده بود. شاه، با ترک افغانستان تمامی گنج شاهی را در صندوقچه های خاص با خود آورده بود.

جزئیات گفت وگو های امان الله با اتاترک هیچ گاه اعلام نگردید. اما وی در بازگشت از ترکیه حال و هوای دیگری یافته بود. روزنامه جفرسون سیتی تریبیون خبر داد: امان الله در نامه ای مشرح عنوانی رسانه های محلی که از محل اقامتش صادر شده گفته است که سردار نادرخان با روش های واکنشی خویش، روند پیشرفت ها در کشور را به انحراف کشانده و بدین ترتیب، به وعده های قبلی اش پشت پا زده است. *

* پادشاه در تبعید همواره ادعا می کرد که نادرخان با استفاده از نام او، پادشاهی را برای خودش قبضه کرده است. او انتظار داشت سردار نادر بعد از سرکوب امیرحبیب الله، حق پادشاهی برای او را محترم بشمارد؛ اما چنین نشد. توقع شاه، بیهوده بود. او حتی زمانی که از استقامت قندهار به سوی غزنی، فتح کابل را در دستور کار قرار داده بود؛ سردار نادر در جنوب، نسبت به بازگشت امان الله بر اورنگ شاهی هیچ تمایل و باوری نداشت. او با اتکا به سیاست امپراتوری بریتانیا و دشمنی قبایل شمال و جنوب با امان الله، از اوضاع تحلیل واقع بینانه داشت و اگر در پیش بینی سرنوشت جنگ با حبیب الله حرف آخر را گفته نمی توانست؛ لااقل پس از آن همه شورش ها و تحولات قهقرایی، قطعاً اعتقاد داشت که برای شاه رانده شده، دیگر چانسی برای بازگشت وجود نداشت. برای جزئیات بیشتر، به کتاب « چشم دوم تاریخ» از نویسنده حاضر، سری بزنید.

امان الله با خوشبینی درخشان درنامه ای مطبوعاتی چنین گفت: « من ازته دل دعا می کنم که به آرزوی های نیک به میهن مقدس خویش برگشته و بقیۀ عمر خود را در کشورم زنده گی کنم. من اشتباهات خود را می پذیرم؛ مگر من وسیله ای در دست بیگانه ها نبودم. دورۀ حکمروایی من با صلح و پیشرفت همراه بود و افغانستان دو باره به همان روز ها برخواهد گشت. مردم با مهر و محبت خواستار بازگشت من به افغانستان اند. چرا نادر شاه یک کارزار تبلیغات را علیه من به راه انداخته است؟
امان الله در آن اعلامیه از نادر خان به حیث «جنرال خائن» نام برد که به کمک شبکه مخفی سلطنت را قبضه کرده و از برگزاری یک همه پرسی در یک مجلس ملی جلوگیری کرده است. وی افزود: نماینده گان واقعی کشور مرا نادیده نمی گیرند. من برخی اشتباهات را مرتکب شدمِ مگر هیچ کسی نمی تواند ادعا کند که به اعتماد ملت خیانتی مرتکب شده باشم. آن ها می دانند در خدمت به آن ها چه جانفشانی ها کرده ام. *

Jefferson City Tribune, Sat, March, 7 1931
پانوشت: در پایان گزارش آمده بود: امان الله این ادعا را رد کرد که گویا زنش شهبانو ثریا از اسلام به مسیحیت گرویده است. گزارش شده است که وی از خزانه دولتی مبلغ ۳۵ میلیون دالر را هنگام خروج از کشورش برداشت کرده است.
Jefferson City Tribune, Sat, March, 7 1931

به نظر می رسد امان الله بعد از سفر به ترکیه و دیدارهای مجدد با مصطفی کمال، روش کار خود را عوض کرده بود. مقارن این احوال، گزارشی انتشار یافت که وی با تروتسکی از رهبران حزب بلشویک روسیه که در آن زمان در ترکیه به سر می برد، دگرگونی های سیاسی در منطقه و راه های ممکن برای مبارزه با انگلیس و ورود مجدد به کابل را مورد مداقه قرار داده بود.
پانوشت: دیدار دو شخصیت جنجالی و تبعیدی ( امان الله وتروتسکی) زیر سایه زمامداری مصطفی کمال پرسش هایی را به میان آورده بود. گزارش هایی انتشار یافته بود که ترکیه تصمیم دارد تروتسکی را به دلیل ملاقات با امان الله از حریم ترکیه بیرون براند. تروتسکی درگفت و گو با روزنامه اوکلند تریبیون آوازه ها در باره اخراج خود از ترکیه را تکذیب کرد و گفت وی از دیدار با امان الله شاه سابق کدام مقصد خاصی نداشت و همچنین نمی خواهد برای معاونت به کمونیست های اسپانیا روانۀ آن کشور شود.  

Oakland Tribune, Friday, Nov, 13, 1931

فعالیت های شاه سابق در دیار مهاجرت پی آیند ادامه داشت.
روزنامه ها گزارش می دادند که « امان الله اکنون پی برده است که چی اشتباهاتی سبب از دست رفتن سلطنت وی شده است.» وی چهار ماه بعد از بازگشت از ترکیه به روم، نخست به منظور باطل کردن آوازه ها در بارۀ روی گردانی اش از اسلام و پذیرش دین مسیحیت و همزمان برای زمینه سازی بازگشت به پادشاهی، روانۀ عربستان گردید. او به توجه و همکاری جهان اسلام نیاز اساسی داشت.
روزنامه های اروپایی سایه سان به دنبالش بودند. یک روزنامه نوشت: امان الله به منظور انجام زیارت مکه از روم به طرف جده روانه شده است. هدف اصلی اش مشخص نیست. فکر می شود به خاطر برخی آوازه ها در میان مسلمین که گویا وی به آئین رومان کاتولیک گرویده، دل نگران است و قصد دارد خودش را در افکار عامه تبرئه کند. *
Pittsborgh Sun Telegraph, Thu, Apr 23, 931

او به دلایلی که هیچ گاه در روایات تاریخی رمز گشایی نشده، درین سفر، نه به نام امان الله فرزند حبیب الله، بلکه با گذرنامه جعلی به نام عابد امین مارو از شهر ناپل ایتالیا سوار بر یک کشتی بخار جاپانی، رهسپار عربستان شده بود. دو سکرترش نیز او را همراهی می کردند. ناظران سیاسی را باور برین بود که «دلیل این سفر انجام یک رشته کارهای سیاسی است.» *

Wilkes Barre Times leader, The Evening News, Mon, Apr 6, 1931
پانوشت: نشریات مختلفی گزارش داده بودند که « امان الله در سفر به مکه می خواهد اعتبار خود را تقویت کند.»
San Francisco Examiner, Fri, Apr 24, 1931

شاه سابق در جده: اپریل ۲۲ ، اسوشیتد پرس. شاه امان الله به بندر جده وارد شد تا به زیارت مکه مشرف شود. هدف از سفرش هنوز مشخص نیست. به نظرمی رسد مایل است که خودش را با مسلمانان دارای عقاید محافظه کار همسو سازد. این اقدام وی به یک رشته آوازه ها در مورد مسیحی شدن وی ارتباط دارد.
Pittsburgh, Sun, Telegraph, Thu, Apr, 33, 1931
روزنامه کوریر گزارش داد: « امان الله روانه  یک سفر تفریحی به شرق نزدیک است. شاه رانده شده با نازو دبدبه  به وسیله یک کشتی بخار جاپانی از ناپل به سوی پورت سعید (مصر) به راه افتاد. او در نظر دارد از همان مسیری که در سال ۱۹۳۰ سفر تفریحی انجام داده بود؛ حالا به سوریه و ترکیه سفر کند. جمع اطرافیان وی در ویلای نزدیک ناپل   گزارش کرده اند که وی در تلاش استرداد پادشاهی در افغانستان است.»
Courier Post, Tuesday, 7 April, 1931
Pittsburgh Sun Telegraph, Thu, Apr 23, 931

این که مفرزه های همه جا حاضرِ اطلاعاتی انگلیس، سرگرم فربه سازی کارزار اتهام زنی گسترده علیه شاه تبعیدی در اروپا بودند؛ کمترین تردیدی وجود نداشت. نیروی جادویی سبوتاژ و شایعه، دراروپا نیز او را دنبال می کرد. همین مساله، در برابرشاه، که خودش را برای یک مبارزه کامل و تشکیل اتحاد با قدرت های اروپایی برای بازگشت به افغانستان آماده می کرد، یک فتنه انگیزی آزار دهنده بود. او به هدف سم زدایی تبلیغاتی و « برخی آوازه ها در میان مسلمین که گویا وی به آئین رومان کاتولیک گرویده، قصد داشت خودش را در افکار عامه تبرئه کند.»

Wilkes Barre Times leader, The Evening News, Mon, Apr 6, 1931

اما در رفتار روزانه اش مواردی وجود داشت که شاه، گاهی اهمیت آن را در زنده گی شخصی و اجتماعی از نظر می انداخت. بی پروایی شاه کار شایعه سازان و دسیسه گران را آسان می ساخت. وی علی رغم اوقات تلخی و روش انضباطی شهبانو ثریا، مرتب به کلپ های شبانه ( کاباره) می رفت و تقریباْ سراسر شب ها را در موجی از باده گساری و حشرو نشر با رقاصه ها و ساقی های «سیمین ساق» به صبح می رساند. شهبانو، کلید را از وی ستانده بود و دروازۀ منزل را قفل می زد. شاه پس از نیمه شب ها یا حوالی نزدیک به بامداد که درب میخانه بسته و کاباره از نفس می افتاد، ره کاشانه در پیش می گرفت و عندالامکان سعی می کرد بی سروصدا به حریم خانه وارد شود.
این بار «توبه شکنی» شاه درحضور شهبانو ثریا در برگ های روزنامه ها راه یافت. در ماه آگست 1931 قریب چهار ماه بعد از شروع سفر ها به هدف اشتباه زدایی از سیاست های منجر به شکست در گذشته، شبی در سویس، هنگام برگشت به ویلای شخصی اش، پلیس سویتزرلند او را به ظن دزدی و قانون شکنی بازداشت کرد.

پانوشت: در سویس بین Lausanne و Montreux  در فاصله چند میلی ویلای امان الله شاه سابق افغانستان در کناره ساحل قرار دارد با خدم و حشم که از دارایی وی زنده گی را پیش می برند.
The Sheboygan Press, Fri, Jun 14, 1937



بامداد روز شنبه 22 آگست یک روزنامه خبر داد: چند شب پیش امان الله شاه پیشین افغانستان به علت شکستاندن دروازه خانه اش در نزدیکی مونتریکس دستگیر شد و این مساله آن هم به وسیلۀ شاه سابق افغانستان یک تخطی واضح است. از وقتی که دو سال پیش، او و شهبانوی زیبا- ثریا- به سویتزرلند پناهنده شدند؛ این شهبانو بود که اصلاحاتی در زنده گی خانواده گی آورد. او به امان الله اجازه نمی داد که هنگام برگشت دیرهنگام شبانه به خانه، از کلید دروازه خانه استفاده کند.
گزارشگر محلی نگاشته بود: برای شوهری مثل امان الله به خاطر داخل شدن به خانه فقط همین راه باقی بود که قفل در را شکسته، وارد شود. او هر شب در بیرون خانه آواره بود و شب ها خیلی نا وقت از راه کلکین وارد منزل می شد تا کسی او را نبیند و افتضاح بار نیاید. اما متاسفانه پلیس ژنو چهارشنبه شب همین که شاه پیشین را هنگام بالا رفتن از دیوار به سوی کلکین مشاهده کرد، فوری او را بازداشت نمود. امان الله اکنون بی تاج و تخت است و پلیس او را به خاطر بالا رفتن از کلکین اتاق خواب تحت فشار قرار نداد. پلیس با او درون خانه اش رفت. امان الله  کش و گیر داشت و فریاد می کشید. قبل از آن که پلیس او را به پنجه قانون بسپارد، ثریای دوست داشتنی که امان الله به خاطرش سلطنت را از دست داده، بدون چادر در آن جا پیدا شد. او فریاد عجیبی سر داد و از پله ها پائین آمد تا امان الله را از چنگ پلیس وارهاند. *

St, Louis Post, Dispatch, Saturday, August 22, 1931
The Daily Free Press, Monday, August 24, 1931

پانوشت: روزنامه ای نگاشت که امان الله بالای پلیس فریاد کشیده بود که آیا او می داند با چه کسی مقابل است؟ من پادشاه افغانستان بودم. پلیس هم به طنز درجوابش گفته بود: من هم خلیفه هارون الرشید هستم! نام خلیفه عباسی هارون الرشید درادبیات روایی و تاریخی اروپا بیشترینه به خاطر قصه های شرقی «هزار ویکشب» و همچنان روابط خلیفه مقتدر حوزۀ اسلامی با شاهان معاصرش در اروپا، زبانزد است.

روزنامه هرالد پرس که به نوبۀ خود این حادثه را پوشش داده بود، امان الله را «شاه تبعیدی ممتاز» توصیف کرده بود. اما با اشاره به بازداشت امان الله از سوی پلیس شهر ژنو با لحنی سرزنش بار نوشت که یک شهروند متوسط به خودش اجازه نمی دهد از راه پنجره به خانه اش رفت و آمد کند. هرالد پرس نیز گزارش داده بود که پیش ازین رویداد، نام شاه امان الله به خاطر مواردی از خشونت فامیلی در ادارۀ پلیس محلی به ثبت رسیده بود. خبرنویس روزنامه محلی به کنایه گفته بود: بین پادشاهی و دموکراسی تفاوت است و نباید چنین اتفاقی برای یک شهریار دریک کشور آزاد پیش بیاید.
The Herald Press, Saturday, August 29, 1931
به نظر می رسد دست و پا زدن های متهورانۀ شاه برای احراز مجدد اورنگ شهریاری، به تنهایی منشاء تلخکامی مزمن بین شاه و شهبانو نبود. شهبانو درده سال زمامداری در ارگ کابل، ظرفیت روانی خود درقبال محالات و خطرات داخلی و خارجی را اثبات کرده بود. از بازی های جدید امان الله نیز هولی در دل نداشت. آن گونه که بانو هندیه دختر شاه امان الله گواهی می دهد، شهبانو ثریا بیشتر از زنباره گی و ولنگاری شباروزی امان الله در محیط آزاد اروپا به سختی دلخور شده بود. *

پاورقی: هندیه بعد از گذشت نود سال، طی مصاحبه ای درکابل افشا کرد که « پدرم دختران مقبول و کمر باریک را‌ زیاد خوش‌ داشت، اما مادرم حسادت می‌کرد.»
گفت و گو با هندیه، دویچه وله ۱۳ آگست ۲۰۱۹

امان الله ظاهراً در دو سال اول تبعید در اروپا، بین روم و ژنو در رفت و آمد بود. در مبارزه سیاسی برای بازگشت به کابل، به احساسات و سفارش های ثریا وقعی نمی گذاشت. کشمکش خانواده گی به گونه تصادفی به بیرون سرریز کرده بود.  روزنامه لوئیز پست به این مسأله اشاره کرده بود که شاه از جنگ و دعوای شهبانو ثریا بسیار می ترسد. روزنامه نوشته بود: امان الله احساس می کند که دنیا بر ضد اوست. فرار از افغانستان و زنده گی آرام در سویتزرلند فرصت اندیشیدن برای او فراهم کرده است. امان الله دیگر از چیزی نمی هراسد و کشته نخواهد شد. او در کشورخود ارباب بود. اما خبر رسید که پلیس سویس، مشارالیه را زمانی که می خواست از راه کلکین داخل ویلای شخصی اش در مجاورت مونترویکس شود، به ظن دزدی گرفتار کرد. وی هنگام بازگشت به خانه متوجه شده بود که کلید دروازه ورودی را با خود ندارد. به ساعت سه پس از نیمه شب شاه سابق هنگام بالا رفتن از راه کلکین مشکوک معلوم می شد. یک پلیس او را بازداشت کرد. پلیس به آسانی هویت او را باور نکرد و تصمیم گرفت که او را دم نقد در بازداشت نگهدارد. امان الله به باشگاه شبانه ( نایت کلپ) رفته بود و وقت برگشت از بیم دعوای همسرش نخواست که او را بیدار کند.

St, Louis Post, Dispatch, Saturday, August 22, 1931
The Daily Free Press, Monday, August 24, 1931

در گرماگرم این اتفاقات، امان الله درجریان سفر به خارج از ایتالیا اخبار نگران کننده و مهمی در رابطه به وضعیت افغانستان دریافت کرد. اطلاع ازین قرار بود که نفوذ نادرخان در میان مردم رو به کاهش رفته و به علت اقدامات سرکوب گرانه در کشور و وابسته گی به امپراتوری بریتانیا، موج انتقادات در سطح عمومی برعلیه وی بالا گرفته بود.
دگرسانی اوضاع درکابل برای امان الله بسیار دلچسب بود. برخی استدلال می کردند که امپراتوری بریتانیا مایل نیست همچون شریک اعمال منفی نادرخان درنظرآید و بدین ترتیب از بازگشت احتمالی شاه سابق- امان الله- به افغانستان حمایت خواهد کرد؛ مشروط بر آن که وی یک برنامه مبتکرانه برای گرفتن تاج و تخت را در دست اجرا داشته باشد. اما هیچ سندی درصحت و سقم این استدلال ها در دست نیست. درعوض، این مساله قطعی است که اتحاد شوروی علاقه مند گسترش کمونیزم در افغانستان بود و از بازگشت امان الله به صحنه قدرت کابل پشتیبانی می نمود.

ادامه دارد...