-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

جستجوی این وبلاگ

۱۳۹۹ خرداد ۲, جمعه

سیرتاریخ هنراسلامی



فواد ایوبیان، هنرمند(طراح و نقاش) ماستر و پژوهش گر تاریخ هنر(مکتب هنری هرات) 



فواد ایوبیان در سال ۱۳۶۵ه.ش  در هرات باستان، دیده به جهان گشود. دوران ابتدائی، متوسطه و لیسه را در مدرسه عالی فخرالمدارس و امیرعلی شیرنوایی هرات به پایان رسانید.
فعالیت هنری خویش  را در سال 1378 شروع کرد.
وی انستیتوت استاد کمال‌الدین بهزاد را  نظر به علاقه خواصی که به هنر داشت؛ خواند و بعد از فراغت برای ادامه تحصیل به دانشگاه هرات دانشکده ای هنرها رفت و دانشگاه هرات  را نیز موفقانه به پایان رساند و برای تخصص خویش به کشور ترکیه شهر استانبول رفت .
از ایوبیان نوشته ها  و مقالاتی در مورد هنر به نشر رسیده.

--------

هنرهای اسلامی، هنر یک سرزمین ویژه و یا یک قوم واحد نیست؛ هنری است برخاسته از تمدن اسلامی که با آمیزه ای از شرایط تاریخی، پدید آمده است؛ در واقع ماهیت ترکیبی هنر اسلامی بر پایه ی سنت های هنری ممالک مفتوحه پیش از اسلام شکل گرفت و همچنان در بردارنده سنت های هنری سرزمین خراسان، ترکان ، بیزانس و اعراب بود که در سرتاسر سرزمین های مفتوحه جهان اسلام قالبی واحد پیدا کرد. مردمان سرزمین های اسلامی که دین اسلام را به عنوان دین رسمی خود پذیرفته بودند، پیش از هر چیز و فارغ از هر نوع وابستگی های قومی و نژادی، مسلمان بودند و در بین آنها مفاهیمی چون عرب، عجم یا فارس، ترک، هندی و غیره در درجه دوم اهمیت قرار داشت. تمامی این مردمان در حد و حجم قابل قیاسی، عربی را می دانستند چون این زبان، زبان قرآن بود.

گرچه ظهور اسلام آغاز مرحله ای تازه و بی نهایت مهم را در تاریخ جهان به ثبت رسانده است، ایالات فتح شده بیزانسی و شاهنشاهی فرسوده ی ساسانی، میراث فرهنگی عظیمی برجای گذاشت که تأثیر آن تا چندین سده بعد، در جهان اسلام دوام یافت. در واقع، تا جایی که به هنر مربوط می شد، این هر دو میراث، میراثی بنیادی بود و اهمیت آن در ابتدا فقط با اعمال نفوذ تفکر سامی و بعدها تا اندازه ای با نقشی که سبک و شیوه ی غیر تصویری شرق ایفا میکرد، برابری داشت.

با پذیرفتن خط عربی، که یکی از انواع آن بیش از هر چیز دیگر، عامل سبکی ممتاز در هنر جهان اسلام شد، با هیچ یک از عوامل ویژه نژادی یا سیاسی درون خود برخورد نکرد. با وجود این که خلفای راشدین در مدینه مستقر بودند، این شهر برای پایتخت اداری دولتی که ظرف دو دهه به امپراتوری عظیمی تبدیل شده بود، چندان مناسب نبود و در نتیجه پایتختی نوین و روشی تازه برای گذراندن حیات، امری ضروری شد و دمشق بیش از یک صد سال پایتخت مسلمانان بود و در همین منطقه نخستین شکوفایی هنری که میتوان آن را هنر راستین اسلامی نامید؛ به وجود آمد.

دوره ی نخستین، نام خود را از اولین سلسله اسلامی، یعنی حامی خویش(اموی) گرفت. این وضع تا حدود سال 135 هجری، که پایتخت از سوریه به بین النهرین منتقل شد و سلسله ای جدید به نام عباسی به قدرت رسید؛ ادامه داشت و از آن پس با حمایت خلفای شرقی سبکی نوین به سرعت رو به تکامل گذاشت.
حکومت ها و امپراتوری های زیادی در این سرزمین (افغانستان، ایران، تاجکستان و دیگر ممالک امروزی که در آسیای میانه قرار دارد) حکومت کردند. تعدادی از مهم ترین این حکومت ها به صورت مختصر معرفی می گردد و سپس دوره ی طلایی هنر اسلامی در افُق سرزمین افغانستان و بالاخص در نگین خراسان زمین؛ هرات باستان  مهد علم و فرهنگ و هنر و..... عصر باشکوه هنر تیموریان به صورت مفصل تر بیان میشود.

هنر در تزیینات عهد اموی ها:

در سال 45 هجری شمسی معاویه در دمشق خود را خلیفه خواند و پس از آن حکامی مانند یزید، معاویه دوم عبدالملک و چندین تن دیگر حکومت کردند. در این دوره صنعت ساخت و استفاده از کاغذ در خراسان رواج یافت و نقاشی های دیواری درون کاخ ها و قصرها به دستور سلاطین اجرا می شد، نقاشی غربی شامل نقوش انسانی، حیوانی و گیاهی به کار می رفت.
در معماری و بناها اسلامی از آجر و گچ بری استفاده می شود. در حوزه خوشنویسی مراحل تکامل خط کوفی مشاهده می شود و آثاری از ابداع خط نسخ نیز به چشم م خورد.
 در صنعت سفالگری و سفال سازی نسبت به پیش از اسلام تزیینات و نقوش بسیار کمتر و با احتیاط اجرا می شد و گاهاً ظروف با لعابی آبی متمایل به سبز و استفاده از حروف خط کوفی دیده می شد.

حکومت و هنر عهد عباسی ها(132-655 هجری- قمری):

شهر کوفه در زمان خلافت حضرت عمر احداث شده بود و توسط صفاح به عنوان پایتخت موقت برگزیده شد. در این زمان همچون دوره ی امویان، بسیاری از هنرها و صنایع قبل از اسلام دست نخورده باقی ماند و تنها تغییراتی اندک در فنون حاصل گردید و مهمترین ویژگی هنرهای این دوره، وجود نقاشی ها و تزییناتی که بر سقف کاخ ها و قصور خلفای عباسی مشاهده می شود. علاوه برآن، وجود هنرهای مختلف و رونق رشته های مختلف علمی، فرهنگی و هنری باعث شکل گیری مکتب عباسی شد.
در این دوره ترجمه کتاب های مختلف علمی، پزشکی و .... از زبان های یونانی، سریانی هندی، و حتی پهلوی کار می شد. و آثار معماری از قبیل سرستون ها و محراب ها باقی مانده، این دوره نشان دهنده ی مهارت و عظمت حجاری و ترکیب و همراعی آن با گچ بری ها تزیینی می باشد. 
حکاکی روی عاج و استخوان، ظروف از جنس شیشه و رنگ های مختلف، منسوجات که استفاده از ابریشم و پشم جهت بافت عمامه و شال، استفاده از خطوط کوفی و نقوش بسیار ساده اسلیمی در بخش های مختلف و همچنان ظهور دانشمندان زیادی همچون بوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، ابوالوفا بوزجانی، محمد خوارزمی و .... می توان نام برد.

حکومت و هنرهای عصر طاهریان ( 204 هجری – قمری):

درسال 204 هجری- قمری طاهر بن حسین سردار لشکر مامون خلیفه عباسی، سر به شورش برداشته و به فرمانروایی خراسان رسید. وی پایه گذار حکومت طاهری بود. حکومت سامانیان و طاهریان به طور موازی با آخرین خلفای حکومت عباسی ادامه داشت و بعد از استقلال طاهر، خلیفه ی بعدی المستعصم بود.
در عصر طاهریان هنرها از جمله فلز کاری و نساجی شیوه ها و روش های دوره ساسانی و عباسی بود که با ظرافت و دقت بیشتر ادامه یافت. در این دوره سفال پیشرفت هایی حاصل نمود و از نقوش رنگین و خطوط کوفی در تزیینات ظروف سفالی و لعابدار به کار میرفت. خط کوفی از تنوع بسیاری برخوردار شد و خطوطی چون کوفی بنایی ساده در معماری و خطوط کوفی تزیینی در تجلید و کتاب آرایی مورد استفاده قرار گرفت.

حکومت و هنر صفاریان(253-322 هجری- قمری):

المستعصم از خلفای هم عصر صفاریان بود. یعقوب لیث صفاری بر سیستان و بلوچستان مسلط شد و سربازان مزدور المستعصم را نیزاز خلافت خلع نمود و در سال (253ه.ق) هرات را نیز تصرف کرد.
در این دوره هنرها با خصوصیاتی عمومی در تمامی مناطق پراکنده بوده و با توجه به شهر و منطقه تحت حکومت هر دوره بیشتر در خدمت خلفای آن نواحی بود.

حکومت و هنر سامانیان( 286-388 هجری – قمری):

سامانیان توانستند بعد از خلع نمودن ابولیث صفار از حکومت، قلمرو تحت سیطره او را ضمیمه حکومت خود در ماواء النهر نمایند. در این دوره پراکندگی جغرافیایی و وجود تعداد زیادی حکومت های اصلی و محلی، مانع از نتیجه گیری یک پارچه و کلی از هنرها و فنون این دوره ها بود.

حکومت و هنر غزنویان ( 350-  431هجری. قمری):

در سال 350 ه.ق  پس از آن که آلپ تگین سردار، دست سامانیان را از غزنه کوتاه نمود و این مناطق را به تصرف خود در آورد و توانست با نام منصور به زادگاه خویش به حکمرانی برسد. بعد از وی سبگتگین سردار دیگر غزنوی به فتوحاتی دست یافته و توانست ایالات خراسان را نیز ضمیمه غزنه نماید و سرانجام در 386 ه.ق سلطان محمود غزنوی به عنوان پادشاه برتخت نشست. دوره ی حکومت غزنویان یکی از دوره های تاریخی در کشورمان محسوب شده و در زمینه های مختلف علمی، فرهنگی و هنری پیشرفت های چشمگیری داشت، خصوصاً در حوزه هنر.
تعداد زیادی از نسخ خطی در زمینه های طب، جیولوژی، شعرو ادب و همچنان نسخ قرآنی تحریر شد که در آنها از تذهیب به همراه تزیینات جلدی استفاده شده بود.
در زمینه خط؛ خطوط متکامل شدۀ کوفی، بنایی و کوفی مزهر و گلدار ابداع گردید و شیوه های تزیینی و ساخت ظروف فلزی و شیوه های قبلی رواج یافت. قطعات فلزی نقره ایی و طلایی که با حکاکی، برجسته کاری و مشبک با تزیینات گیاهی و استفاده از خط کوفی در این دوره فراوان دیده میشود. در زمینه ی معماری و ساخت مساجد، غزنویان مساجد و اماکن مقدس را به صورت زیبایی می ساختند.

حکومت سلجوقیان( 427- 589 هجری. قمری):

در حدود سال های 412 ه. ق قبایل چادر نشین و صحرا گرد ترکمن که از نواحی قرقزستان واقع در آسیای مرکزی یا از نواحی دشت قبچاق به این سرزمین آمدند. آنان پیرو مذهب سنت بودند و در اوایل قرن یازده میلادی با تصرف قسمت اعظمی از ماورءالنهر حکومت خود را استقرار بخشیدند. یکی از امرای خاندان سلجوقی و از سرداران بزرگ این طایفه که به اتابک معروف بود، غالب از اتابکان آذربایجان، لرستان و خاندان سلجوقی را تشکیل می داد.

سلجوقیان بعد از به قدرت رسیدن و گسترش امپراتوری خویش در خراسان صغیر و ماوراءالنهر و عراق، پیوسته حامی و مروج هنرمندان و صنایع و فنون بودند. در این دوره به دلیل حمایت های گسترده سلاطین، سبک و روش خاصی در هنرها و صنایع ایجاد شد که بعدها نیز به همین نام و روش سلجوقی معروف گردید. سبک سلجوقی دارای ویژگی های خاصی بود که از جمله عظمت، بزرگی، و بلندی در بناهای و تزیینات خاص حیوانی و تقلید طبیعی در بناهای ساختمان ها می شد.
تحول و ابداع جدید و منتزع شده از خط کوفی به اشکال مختلف گلدار و استفاده از این خطوط در تحریر و تزیین و تجلید کتابها و نقاشی ها و همچنان به کارگیری خط کوفی بنایی، در آجر کاری و معقلی بناها از جمله خصوصیات هنر آن دوره بود.

حکومت و هنر دوره خوارزمشاهیان (469- 628 هجری. قمری):

در فاصله سالهای 605- 549 ه.ق طوایفی از ترکان غور که اصلیت شان از کوهستان های در افغانستان بود، به شکل پراکنده و با جنگ و گریز علیه حکام و سلاطین به مبارزه برمی خواستند، توانستند در سال 543 غزنی را تصرف نمایند.
 در خراسان بعد از مرگ سلطان سنجر، خوارزمشاهیان که جایگزین سلاجقه شده بودند، به سرعت حیرت آوری امپراتوری عظیمی تشکیل داده و علاوه بر سرکوبی مخالفین و تحت فرمان در آوردن حکام محلی، دست به بازسازی و ساخت و ساز ویرانی ها زدند؛ اما به دلیل تشنجات زیادی که در مناطق مرزی بود، هیچ گاه نتوانستند امنیت لازم برای رشد و گسترش علوم و هنرها فراهم آورند.

حکومت خوانین مغول (602- 648 هجری.قمری)

مغول ها از قبایل بیابانگرد تاتار و از نواحی فلات گوبی بودند که توانستند در مدت کوتاهی زمام حکومت کشور چین را به دست بگیرند و پس از ظهور چنگیز و با سرداری او، مغول ها شروع به کشور گشایی نمودند.
در سال 614 ه .ق به ماوارءالنهر و شرق خراسان رسیدند و نبردی بین سپاه مغول و سپاه سلطان علاءالدین خوارزمشاه واقع شد، شهرهای بسیاری از جمله خراسان به تصرف آنان در آمد.
در سال 653 ه.ق هولاکو خان یکی از نوادگان چنگیز توانست بغداد را فتح نموده و المستعصم آخرین خلیفه عباسی را به قتل برساند و بغداد را فتح کند. وی بودایی بود؛ اما به مسیحیان و یهودیان احترام داشته و مورد حمایت خود قرار می داد.
بعد از وی قازان خان یکی از نبیره های هولاکو دین اسلام را پذیرفت و مسیحیان، بودائیان و یهودیان دوباره مورد آزار قرار گرفتند؛ اما قبل از وی پسر هولاکو شیوه پدرش را دنبال کرد و آیین بودایی مسیحی داشت. بعد از وی ارغون شاه پسر آباقا و نواده هولاکو به سلطنت رسید؛ ولی در اثر دسیسه مسیحیان نفوذی دربار به مرگ مهلکی به قتل رسید.
دوباره در 694ه. ق قازان به قدرت رسید و به دلیل رو آوردن به اسلام، وی مراسم باشکوه و تشریفاتی صورت گرفت که موجب پیروزی و تسلط اسلام شد.
بعد از قازان برادرش سلطان اولجایتو محمد خدابنده نیز مذهب تشیع را پذیرفت و سلطانیه را مقر حکومت خود قرار داد و با دربار فرانسه و انگلستان نیز پیمان صلح و دوستی منعقد نمود. وی مقبره زیبا و با شکوهی در سلطانیه بنا کرده بود و قصد داشت پیکر امامان و معصومین را که به صورت پراکنده در مناطق مختلف بود؛ در این مکان دفن نماید که با مخالفت اعراب نجف و کربلا این بنا تنها مدفن خود او شد و پس از مرگش او را در مقبره باشکوه دفن تمودند.

بعد از مرگ سلطان ابوسعید که برای حفظ یک پارچگی کشور رنج فراوان برده بود، سلسسله خوانین و ایلچیان روبه اضمحلال گذارد و در 744 ه.ق با انقراض سلسله مغول هولاکوخان، این سرزمین بین چندین طایفه و خانواده محلی تقسیم گردید.
در همین دوره بود که آل کرت در هرات، سربداران در خراسان و دیگر حکومت ها برای مدتی حکومت کردند و تنها آل مظفر در فارس بودند که تقریباً تا 794 ه. ق حکومت کردند تا به دست امیر تیمور حکومت شان برچیده شد.

تیموریان 

در حدود سال های 240 تا 794 ه.ق یعنی در زمانی که نواحی آذربائیجان بین سران سلسله جلایر بغداد و یکی از ایلچیان مغول که برجنوب روسیه حکومت میکرد، تقسیم و تصرف شد و شرق خراسان مدت ها سبزوار را در اختیار داشتند تقسیم شده بود تا این که در اواخر قرن هفتم هجری - قمری قبایل دیگری از قوم مغول به نام تیموریان به سرداری تیمور دوباره به این سرزمین تهاجم نمودند و در مدت کوتاهی بین سالهای 771-781 ه.ق مناطق وسیعی از جمله خراسان، بلخ، سیستان و مازندران را به تصرف خود در آورد و تنها به فاصله دو تا سه سال بعد توانست قسمت اعظم نواحی خراسان، آذربایجان، عراق ..... به تصرف خود در آورد.
حملات تیمور ویرانی های بسیاری به بارآورد وی تمامی شهرها را خراب کرد تا شهر مورد علاقه اش سمرقند را آباد گرداند. وی ممالک متصرفه خود را به اطرافیانش می سپرد و حکومت خراسان را به شاهرخ پسر ارشد خود سپرد وی در سال 799 هجری – قمری پادشاه خراسان و سیستان گردید، بعد از مرگ تیمور در سال 807 هجری – قمری، شاهرخ برتخت شاهی نشست و هرات را در سال 799 هجری- قمری به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد.
شاهرخ بر خلاف پدر قصد آبادانی و عمران سرزمین های مفتوحه را داشت و با کارهای انجام شده حمایت های که از فرزانگان و هنرمندان و ادیبان می نمود این دوره را بهترین دوره ی تیموری می نامند طوریکه در فاصله چند سال هرات به عنوان مرکز رنسانس شرق، یکی از آبادترین شهرهای آن زمان و مرکز تجمع دانشمندان علوم وادیبان و هنرمندان و صاحبان حرفه قرار گرفت..
منابع:
The  Oxford history of Islam.by:John L. Esposito 
Islamic Geometric Patterns.by:Sir Roger penrose.
Colour and Symbolism In Islamic Architecur.by:Michael Barry.

تحقیق و پژوهش: فواد ایوبیان  هنرمند(طراح و نقاش) ماستر و پژوهشگر تاریخ هنر، مکتب هنری هرات_ ترکیه_ استانبول، ۱۴/۵/۱۴۴۱ برابر به ۱۰/۱/۲۰۲۰